Tajemniczy czynnik, o którym nie mówi się rodzicom: dlaczego liczba diagnoz autyzmu na świecie rośnie?

W ostatnich latach temat rosnącej liczby diagnoz autyzmu na świecie budzi ogromne zainteresowanie rodziców, nauczycieli i specjalistów. Pojawiają się pytania:

Czy to tylko kwestia większej świadomości?
Czy lepiej rozpoznajemy objawy?
Czy kryteria diagnostyczne zostały rozszerzone?

Odpowiedź brzmi: tak — ale tylko częściowo.

Lepsza świadomość i wcześniejsze wykrywanie rzeczywiście odegrały ważną rolę. Dziś skuteczniej rozpoznajemy autyzm u dziewczynek, w społecznościach mniejszości etnicznych czy u dzieci, które maskują objawy w przestrzeni publicznej.

Jednak dane pokazują, że to nie cała historia.

Co mówią dane o autyzmie np. w Wielkiej Brytanii?

Statystyki wskazują na wyraźny wzrost częstości diagnoz:

W Walii odnotowano 3,4-krotny wzrost liczby diagnoz między 2001 a 2016 rokiem.
Dane szkolne w Anglii pokazują, że obecnie około 1,76% dzieci ma diagnozę autyzmu — to niemal dwukrotnie więcej niż wcześniejsze szacunki (0,5–1%).

Świadomość i zmiany diagnostyczne wyjaśniają część wzrostu. Ale nie wszystko.

Bo gdy wzrost jest tak szybki, genetyka nie może być jedynym wytłumaczeniem.

Autyzm: genetyka czy środowisko?

Przez dekady narracja wokół autyzmu była zdominowana przez genetykę. Badania bliźniąt i rodzin wskazują, że czynniki genetyczne odpowiadają za około 50–80% ryzyka wystąpienia autyzmu.

To jednak oznacza, że pozostałe 20–50% zależy od czynników środowiskowych.

I tu pojawia się kluczowy element, o którym rzadko mówi się rodzicom.

Geny nie zmieniają się tak szybko

W ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat nie doszło do gwałtownej zmiany genetycznej populacji w Wielkiej Brytanii. Natomiast środowisko zmieniło się diametralnie:

większe zanieczyszczenie powietrza,
ekspozycja na chemikalia,
przetworzona żywność,
chroniczny stres,
zaburzenia mikrobioty jelitowej.

To właśnie środowisko wpływa na to, jak geny są „włączane” i „wyłączane” (epigenetyka).

Jakie czynniki środowiskowe mogą zwiększać ryzyko autyzmu?

Badania na świecie wskazują na kilka kluczowych obszarów.

1. Zanieczyszczenie powietrza

Ekspozycja prenatalna na:

NO₂
PM₂.₅
PM₁₀

wiąże się ze zwiększonym ryzykiem zaburzeń neurorozwojowych.

Mieszkanie w pobliżu ruchliwych dróg czy terenów przemysłowych również koreluje z wyższą częstością diagnoz.

2. Metale ciężkie i trwałe zanieczyszczenia organiczne (POP)

Do szczególnie problematycznych należą:

ołów
rtęć
PCB
środki ognioodporne
pestycydy

Substancje te mogą wpływać na rozwój mózgu dziecka i zmieniać ekspresję genów w okresie prenatalnym oraz wczesnodziecięcym.

3. Ftalany i substancje zaburzające gospodarkę hormonalną

Obecne w:

plastiku,
kosmetykach,
opakowaniach żywności,

mogą wpływać na rozwój neurologiczny i zachowania społeczne.

4. Pestycydy i herbicydy

Szczególnie związki z grup:

organofosforanów
organochlorów

wielokrotnie łączono z wyższym ryzykiem zaburzeń ze spektrum autyzmu.

5. Dodatkowe czynniki ryzyka

otyłość i cukrzyca matki
infekcje w czasie ciąży
zaawansowany wiek rodziców
powikłania okołoporodowe

Ich wpływ jest mniejszy, ale mierzalny.

50% czynnika, o którym się nie mówi

Systematyczne przeglądy badań pokazują, że czynniki środowiskowe mogą odpowiadać nawet za 40–50% całkowitego ryzyka autyzmu.

To zmienia perspektywę.

Bo jeśli środowisko może zwiększać nasilenie objawów, to oznacza również, że:

👉 środowisko może je łagodzić.

Coraz więcej danych wskazuje, że redukcja:

przetworzonej żywności,
toksyn w domu,
przewlekłego stresu,
przeciążenia układu nerwowego,

może wpływać pozytywnie na:

sen dziecka,
regulację emocji,
rozwój mowy,
zdolność koncentracji,
kontakt społeczny.

To nie oznacza „leczenia autyzmu”.
To oznacza wspieranie rozwijającego się mózgu poprzez biologię dziecka.

Geny ładują broń, środowisko pociąga za spust

To zdanie coraz częściej pojawia się w literaturze naukowej.

Genetyka tworzy predyspozycję.
Ale to środowisko wpływa na to, jak silnie dana predyspozycja się ujawni.

A skoro tak — rodzice nie są bezradni.

Jak możesz lepiej wspierać swoje dziecko z autyzmem?

Jeśli chcesz dowiedzieć się:

jak wspierać mikrobiotę jelitową,
jak ograniczyć ekspozycję na toksyny,
jak regulować układ nerwowy dziecka,
jak zmniejszyć codzienne nasilenie objawów,
- zapraszam na konsultację.

Podsumowanie

Wzrost liczby diagnoz autyzmu na świecie to złożone zjawisko.
Świadomość i diagnostyka to tylko część wyjaśnienia.

Druga połowa to środowisko — czynnik, który przez lata był pomijany.

A świadomość tego daje rodzicom coś bezcennego:
realny wpływ i konkretne możliwości działania.

Bibliografia:

Underwood, J.F., DelPozo-Banos, M., Frizzati, A., John, A. i Hall, J. (2021). Dowody na wzrost liczby rejestrowanych diagnoz zaburzeń ze spektrum autyzmu w Walii, Wielka Brytania: badanie e-kohortowe. Autism, [online] 26(6), s. 136236132110596. doi:https://doi.org/10.1177/13623613211059674.
Newcastle University (2021). Wzrost częstości występowania autyzmu. [online] Biuro Prasowe. Dostępne na: https://www.ncl.ac.uk/press/articles/archive/2021/03/autismratesincrease/.
Matoba, N., Liang, D., Sun, H., Aygün, N., McAfee, J.C., Davis, J.E., Raffield, L.M., Qian, H., Piven, J., Li, Y., Kosuri, S., Won, H. i Stein, J.L. (2020). Powszechne warianty genetyczne ryzyka zidentyfikowane w kohorcie SPARK wskazują DDHD2 jako kandydujący gen ryzyka autyzmu. Translational Psychiatry, [online] 10(1), s. 1–14. doi:https://doi.org/10.1038/s41398-020-00953-9.
O’Sharkey, K., Mitra, S., Chow, T., Paik, S.-A., Thompson, L., Su, J., Cockburn, M. i Ritz, B. (2025). Prenatalna ekspozycja na zanieczyszczenia powietrza objęte normami oraz toksyczne substancje związane z ruchem drogowym a ryzyko zaburzeń ze spektrum autyzmu: populacyjne badanie kohortowe urodzeń w Kalifornii (1990–2018). Environment International, [online] 201, s. 109562. doi:https://doi.org/10.1016/j.envint.2025.109562.
Dickerson, A.S., Rahbar, M.H., Han, I., Bakian, A.V., Bilder, D.A., Harrington, R.A., Pettygrove, S., Durkin, M., Kirby, R.S., Wingate, M.S., Tian, L.H., Zahorodny, W.M., Pearson, D.A., Moyé, L.A. i Baio, J. (2015). Częstość występowania zaburzeń ze spektrum autyzmu a bliskość zakładów przemysłowych emitujących arsen, ołów lub rtęć. Science of The Total Environment, 536, s. 245–251. doi:https://doi.org/10.1016/j.scitotenv.2015.07.024.
Kalkbrenner, A.E., Schmidt, R.J. i Penlesky, A.C. (2014). Narażenie na chemiczne czynniki środowiskowe a zaburzenia ze spektrum autyzmu: przegląd dowodów epidemiologicznych. Current Problems in Pediatric and Adolescent Health Care, [online] 44(10), s. 277–318. doi:https://doi.org/10.1016/j.cppeds.2014.06.001.
Banik, A., Kandilya, D., Ramya, S., Stünkel, W., Chong, Y.S. i Dheen, S.T. (2017). Czynniki matczyne indukujące zmiany epigenetyczne przyczyniają się do zaburzeń neurologicznych u potomstwa. Genes, [online] 8(6), s. 150. doi:https://doi.org/10.3390/genes8060150.
Sotelo-Orozco, J., Calafat, A.M., Botelho, J.C., Schmidt, R.J., Hertz-Picciotto, I. i Bennett, D.H. (2024). Narażenie na substancje zaburzające funkcjonowanie układu hormonalnego, w tym ftalany, fenole i parabeny, we wczesnym dzieciństwie: związek z wynikami neurorozwojowymi w badaniu MARBLES. International Journal of Hygiene and Environmental Health, 261, s. 114425–114425. doi:https://doi.org/10.1016/j.ijheh.2024.114425.
Lizé, M., Monfort, C., Rouget, F., Limon, G., Durand, G., Tillaut, H. i Chevrier, C. (2022). Prenatalna ekspozycja na pestycydy fosforoorganiczne a zaburzenia ze spektrum autyzmu u 11-letnich dzieci we francuskiej kohorcie PELAGIE. Environmental Research, 212, s. 113348. doi:https://doi.org/10.1016/j.envres.2022.113348.
Herbert, M.R. i Sage, C. (2013). Autyzm a pola elektromagnetyczne (EMF)? Prawdopodobieństwo powiązania patofizjologicznego – część I. Pathophysiology, 20(3), s. 191–209. doi:https://doi.org/10.1016/j.pathophys.2013.08.001.
Yenkoyan, K., Mkhitaryan, M. i Bjørklund, G. (2024). Środowiskowe czynniki ryzyka w zaburzeniach ze spektrum autyzmu: przegląd narracyjny. Current Medicinal Chemistry, 31. doi:https://doi.org/10.2174/0109298673252471231121045529.